ТАҲЛИЛИ РУШДИ КОНСТИТУТСИЯ ВА ҲУҚУҚИ ШАҲРВАНДӢ ДАР ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН: ТАҶРИБА ВА МАСЪАЛАҲО

Мақола таҳлили рушди конститутсия ва ҳифзи ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистонро пас аз истиқлолият ба намоиш мегузорад. Муаллиф таърихи қабули Конститутсия ва тағйиру иловаҳои он, ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ, озодиҳои инсон ва принсипҳои давлати ҳуқуқбунёд ва дунявиро баррасӣ кардааст. Ҳамзамон, мушкилоти ҷорӣ дар татбиқи ҳуқуқҳои конститутсионӣ ва таҷрибаи муқоисавӣ бо дигар давлатҳо, инчунин пешниҳодҳои рушди механизми ҳифзи ҳуқуқҳо дар Тоҷикистон таҳлил карда мешаванд.

Калимаҳои калидӣ: Конститутсия, ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ, озодиҳои инсон, давлати ҳуқуқбунёд, тағйиру иловаҳо, мушкилоти татбиқи ҳуқуқҳо, ҷомеаи шаҳрвандӣ, механизми назорат

Ҷумҳурии Тоҷикистон баъд аз ба даст овардани истиқлолият (ба ёд овардани Эълони истиқлолияти ҶШС Тоҷикистон аз 24 августи 1990) ба таҳияи заминаҳои қонунии нави давлатдории хеш пардохт. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар раъйпурсии умумихалқӣ 6 ноябри соли 1994 қабул шуд ва бо натиҷаҳои баланди тарафдорӣ (94,5 % раъйпурсӣ) давоми солҳои баъдӣ (1999, 2003 ва 2016) ба он тағйиру иловаҳо ворид шуд. Қабули Конститутсия роҳи оғози ислоҳотҳои сиёсию ҳуқуқиро боз намуда, ҷорӣ намудани принсипҳои давлати ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоиро дар Тоҷикистон имконпазир сохт.

Ҳангоми мавҷудияти ИҶШС ҶШС Тоҷикистон конститутсияро дар асоси принсипҳои Конститусияи Иттиҳоди Шӯравӣ қабул кард. Яъне дар солҳои 1929, 1937 ва махсусан соли 1978 дар асоси дафтари 1936 ва 1977 Конститутсияи ИҶШС конститутсияи нав қабул гардид. Бо соҳибистиқлолӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон ба сулҳ гузашт ва таҳкими давлатдории демократиро тавзеҳ дода, 6 ноябри соли 1994 бо раъйипурсии умумихалқӣ   конститутсияи худро қабул кард. Аз ҳамин замон онро се маротиба (26 сентябри 1999, 22 июни 2003 ва 22 майи 2016) тавассути раъйпурсӣ такмил доданд.

Чуноне А. Ҳ. Бобоев қайд мекунад, пас аз истиқлолияти Тоҷикистон масъалаи ҳуқуқии шаҳрвандон аҳамияти аввалиндараҷа гирифта, зиёда аз конститутсия чандин санадҳои муҳими ҳуқуқӣ (аз ҷумла Қонуни конститутсионӣ «Дар бораи шаҳрвандии ҶТ» (1995), Қонун «Дар бораи ҳуқуқи шаҳрвандони хориҷӣ» (1996) ва ғайра) қабул шудаанд. Конститутсияи соли 1994 сутуни асосии низоми ҳуқуқии нав ба шумор рафта, дар барномаи ибтидоии давлат ба рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ ва ҳимояи ҳуқуқи инсон бартарӣ дода шуд. Дар натиҷа Тоҷикистон аз соли 2000 ба ин ҷониб устувории рушди иқтисодиётро дар даст гирифт ва принсипҳои конститутсиониро барои рушди ҷомеа татбиқ намуд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун қонуни олии кишвар заминаҳои ҳуқуқии аҳаммияти ҳуқуқии ҳаёти ҷамъиятӣ ва давлатиро фароҳам меорад. Китоби дуввуми он махсусан ба ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд бахшида шудааст (Конститутсия Боби 2, моддаҳои 14–47). Аз моддаҳои аввал бармеояд, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон «давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона» мебошад ва принсипи асосии давлатдории он эҳтироми ҳаққи инсон аст. Масалан, моддаи 5-конститутсия ин нуктаҳоро чунин таъкид менамояд:

«Инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд. Ҳаёт, қадр, номус ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсон дахлнопазиранд. Ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро давлат эътироф, риоя ва ҳифз менамояд».

Аз ин ҷо бармеояд, ки Конститутсия ҳуқуқи ҳаёт ва шаъну шарафи шахсро муқаддас шумурда, кафолат медиҳад. Ҳамин тавр, дар боби ҳуқуқ ва вазифаҳо, моддаҳо нақши давлатро дар ҳифзи ҳуқуқҳои мардум зикр мекунанд. Дар мадди аввал, Конститутсия ҳаёт ва шаъну шарафи инсонро ҳифз мекунад ва принсипи баробарии шаҳрвандонро таъкид менамояд. Аз ҷумла, моддаҳои умуми баробариро чунин муайян мекунанд:

• Баробарҳуқуқӣ: «Ҳама дар назди қонун ва суд баробаранд. Давлат ба ҳар кас, қатъи назар аз миллат, нажод, ҷинс, забон, эътиқоди динӣ, мавқеи сиёсӣ, вазъи иҷтимоӣ, таҳсил ва молу мулк, ҳуқуқу озодиҳоро кафолат медиҳад».
• Ҳуқуқ ба ҳаёт ва шаъну шараф: Конститутсия «ҳуқуқ ва озодиҳои инсонро арзиши олӣ» мешуморад ва ному халалдор сохтани ҳаёт ва шаъну шарафи шахсро манъ кардааст.
• Ҳуқуқҳои моликият ва иқтисодӣ: Конститутсия ба шаҳрвандон ҳуқуқ ба соҳибӣ (моликият) ва меросро эътироф мекунад: «Ҳар кас ҳуқуқ дорад соҳиби моликият ва мерос бошад. Ҳеҷ кас ҳаққи моликияти шахсиро поймол намекунад». Илова бар ин, ҳуқуқ ба меҳнат, интихоб ва муҳофизати касбӣ, ҳифзи иҷтимоӣ ва ба шароити арзандаи зиндагӣ таъмин кардан аз ҳуқуқҳои асосие меҳисобанд, ки дар моддаҳои 37–42 зикр шудаанд.
• Ҳуқуқи хонаву манзил: Конститутсия ҳуқуқи шаҳрвандонро ба манзил кафолат медиҳад (моддаи 43–44), ки аз ҳисоби сохтмони давлатӣ, ҷамъиятӣ ё хусусӣ таъмин мешавад.

Ин нуктаҳои бунёдӣ (баробарӣ, ҳаёт, озодӣ, моликият ва ғ.) дар Конститутсия таҳким ёфта, кафолатҳои ҳуқуқиро барои шаҳрвандон муайян менамоянд. Дар маҷмӯъ, Конститутсия асосан принсипи ҳуқуқбунёдии давлатро таъкид карда, вазифаи аслии мақомотро дар эътироф ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳо таъин мекунад.

Дар ҷомеаи ҷаҳонӣ конститутсия аксар вақт ҳамчун кафили ҳуқуқи шаҳрвандон пазируфта мешавад, ҳарчанд сатҳи амалӣ намудани ин ҳуқуқҳо фарқ дорад. Масалан, дар Конститутсияҳои бисёр кишварҳои аврупоӣ, аз қабили Олмон, қонуни асосӣ ҳуқуқҳои инсонро асоси давлатдории мардумӣ эълон намудааст. Ҳамин тавр, моддаи 1-и Қонуни асосии Олмон «ҳуқуқи инсонро» ҳамчун «ҳуқуқҳои дахлнопазир ва ҷудонашавандаи инсон» заминаи ҳамагуна ҷомеаро меномад. Ин назариёт ба тарзу ҳолати ҳифзи ҳуқуқҳо дар ҷавҳари идеологияи давлат табдил ёфта, таҷзияи ҳокимият ва мустақилии судҳо дар таҳкими онҳо нақши муҳим мебозанд. Дар баръакс, дар таҷрибаи кишварҳои Осиёи Марказӣ ва кишварҳои Шуравии собиқ, Конститутсияҳо аксар вақт ҳуқуқҳои шаҳрвандон ва вазифаҳои давлатдориро бо забони баробар зикр мекунанд, аммо сатҳи амаликунӣ фарқ мекунад. Масалан, дар Қирғизистон баъд аз гузариши мардумӣ дар соли 2010 Конститутсия ба ҳуқуқҳои иҷтимоӣ ва назорати мардумӣ бештар аҳамият додааст, аммо дар амал мушкилот барои ҳифзи ҳуқуқҳои озодагӣ боқӣ мемонад.

Барои муқоиса метавон гуфт, ки дар Қонуни асосии баъзе кишварҳои Аврупо ҳуқуқу озодиҳои инсон на танҳо кафолат меёбанд, балки механизми мустақили назорат (Судҳои конститутсионӣ) мустаҳкам шудааст. Масалан, дар Фаронса Қонуни асосӣ ва принсипҳои дигари конститутсионӣ фаъолияти идоракунии давлатро дар назди озодиҳои шаҳрвандон маҳдуд мекунанд. Дар амалиёт низ натиҷаҳо фарқ мекунанд: баъзе ҳукуматҳо барои расидан ба рушд ва устувории сиёсӣ ба кам кардани монеаҳои кишвари демокративу ҳуқуқбунёдӣ кӯшиш мекунанд, дар ҳоле, ки кишварҳои пешрафтаи аврупоӣ одатан бо воситаҳои ҳуқуқӣ ва конститутсионӣ дар ҳалли низоъҳо рӯ ба рӯ мешаванд. Дар ҳар сурат, дар Конститутсияи Тоҷикистон ҳам ҳуқуқу озодиҳо ва ҳам вазифаҳо ва уҳдадориҳои шаҳрвандон муайян шудаанд, ки ҷанбаҳои ҷудонопазир дар таҷрибаи конститутсионалии кишварҳои гуногун ба ҳисоб меравад.

ПРИСТАВИ СУДИ ШАҲРИ ХУҶАНД РАУФЗОДА ДАВРОН АБДУВОҲИД